Những người Sài Gòn gốc hầu như không ai không biết đến Lăng Ông – Bà Chiểu ở tỉnh Gia Định xưa. Ngày nay, với dân ngoại tỉnh đến Sài Gòn, nếu đi xe bus ngang qua chợ Bà Chiểu thường được nghe lơ xe hỏi: Có ai xuống Lăng Ông không…?

Lăng Ông – Bà Chiểu vốn là nơi này là giao nhau của nhiều tuyến đường nên có rất nhiều trạm xe bus. Đó chính là đoạn đường giao giữa đường Lê Văn Duyệt và đường Chi Lăng, người xưa thường gọi là ngã ba Chi Lăng. Vị trí này còn có các địa điểm quen thuộc là Bệnh viện Nguyễn Văn Học, Trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn, Tòa Nhà Hành Chánh Tỉnh Gia Định.

Ngã 3 Chi Lăng trước năm 1975. Nhà bên phải là Tòa Hành Chính tỉnh Gia Định, nay là UBND quận Bình Thạnh

Sau 1975, hầu hết tên các địa điểm này bị thay đổi. Đường Chi Lăng đổi thành tên Phan Đăng Lưu. Đường Lê Văn Duyệt bị xóa tên, nhập chung vô đường Đinh Tiên Hoàng trước đó chỉ dài từ đại lộ Thống Nhứt cho đến Cầu Bông, thì nay Đinh Tiên Hoàng nối dài luôn phần đường Lê Văn Duyệt đến Lăng Ông. Bệnh viện Nguyễn Văn Học bị đổi tên thành Bệnh viện nhân dân Gia Định, trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn trở thành Trường Đại học Mỹ Thuật, và Tòa Hành Chánh Tỉnh Gia Định trở thành UBND quận Bình Thạnh.

Lăng Ông chính là lăng mộ của Đức Thượng Công Lê Văn Duyệt – Tổng trấn Gia Định, một chức vụ thường được gọi là “vua một cõi”. Từ năm 1955, chính quyền VNCH đã đặt tên cho con đường đi ngang qua lăng mang tên của chính ông – đại lộ Lê Văn Duyệt. Cho đến nay, người miền Nam vẫn cung kính gọi đức tả quân Lê Văn Duyệt là Ông, và khi gọi Lăng Ông thì chỉ có một Ông Lê Văn Duyệt mà thôi.

Sau năm 1975, do chính sách của chính quyền mới không tôn vinh những tướng nhà Nguyễn từng đối đầu trực tiếp với nhà Tây Sơn, nên toàn bộ tên của những võ tướng huyền thoại như Ngô Tùng Châu, Võ Tánh, Võ Di Nguy, Nguyễn Huỳnh Đức…, và cả Lê Văn Duyệt bị xóa khỏi tên đường. Cho đến tháng 7 năm 2020, tên đường Lê Văn Duyệt ở Gia Định mới được phục hồi nguyên trạng như cũ, là đoạn đi qua Lăng Ông ở gần chợ Bà Chiểu. Do vị trí Lăng Ông nằm ở khu vực Bà Chiểu nên người dân quen gọi chung Lăng Ông – Bà Chiểu để chỉ khu vực này.

Cũng xin nói thêm rằng trước năm 1975 có 2 tên đường Lê Văn Duyệt ở vùng Sài Gòn – Gia Định. Sau năm 1975, đường Lê Văn Duyệt ở Sài Gòn bị đổi thành đường CMT8, và đường Lê Văn Duyệt ở Gia Định trở thành Đinh Tiên Hoàng nối dài như đã nhắc tới. Ngoài ra trường nữ trung học nổi tiếng tọa lạc trên đường Lê Văn Duyệt cũng mang tên là trường Lê Văn Duyệt, nay đổi tên thành trường Võ Thị Sáu.

Ở Đô thành Sài Gòn cũng có một trại lính nổi tiếng mang tên Lê Văn Duyệt. Ở các vùng lân cận như Bình Dương, Biên Hòa, Nha Trang… trước năm 1975 đều có tên đường Lê Văn Duyệt, thế hiện sự nhớ ơn của người dân đối với vị ân nhân có công lớn với trấn Gia Định ngày xưa (là vùng đất miền nam từ Phan Thiết đến Cà Mau).

Ngoài ra thời VNCH cũng có đồng tiền 100 đồng in hình Đức Thượng Công Lê Văn Duyệt.

Trong bài viết này, xin mời các bạn xem lại toàn bộ hình sưu tầm được, ghi lại hình ảnh ở Lăng Ông trước năm 1975.

Lăng Ông được người dân đến cúng tế hàng năm rất cung kính. Khi Ông Lê Văn Duyệt mất, dân gian xem ông như một vị thần chứ không còn là một vị tướng quân thông thường, vì vậy việc thờ cúng và tế lễ ông tại lăng mang nghi thức thờ thần và tế thần.

Hàng năm, tại lăng đều có tổ chức lễ giỗ Đức Thượng Công Lê Văn Duyệt rất long trọng, số người dự hội có đến hàng chục vạn, không chỉ người địa phương mà cả khách tỉnh xa cũng về dự hội. Trong số khách đi lễ số lượng người Hoa chiếm khoảng phân nửa, bởi họ đến dâng hương để tạ ơn một vị “phúc thần”, vì lúc sinh thời khi làm Tổng trấn Gia Ðịnh, ông đã có những chính sách, chủ trương nâng đỡ, tạo điều kiện cho cộng đồng người Hoa phát triển ngành nghề, an cư lạc nghiệp trên quê hương thứ hai của họ.

Chung quanh khu Lăng Ông có bức tường bao bọc dài 500m, cao 1,2 m được trổ bốn cổng ra vào theo bốn hướng, được xây dựng vào năm 1948.

Năm sau, cổng Tam quan cũng được xây. Cổng có hàng đại tự nổi bằng chữ Hán Thượng Công Miếu, được đặt ở hướng Nam, mở ra đường Vũ Tùng. Trước năm 1975, cổng này đã từng được chọn là biểu tượng của vùng Sài Gòn-Gia Định xưa.

Khu lăng được xây dựng trên một trục đường chính. Từ cổng Tam quan ở phía nam vào qua một khu vườn cảnh là:

  1. Nhà bia nơi đặt bia đá ghi công đức Tả quân
  2. Mộ Tả quân và vợ, có bình phong và tường hoa bao quanh
  3. Miếu thờ

Nhà bia được xây dựng như một ngôi điện nhỏ, tường gạch, mái lợp ngói âm dương. Bên trong có tấm bia đá khắc văn bia chữ Hán đề “Lê công miếu bia” do Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải viết năm Giáp Ngọ (1894). Nội dung văn bia ca tụng công đức Lê Văn Duyệt đối với triều đình và nhân dân.

Toàn thể khu mộ đều được xây bằng một loại vữa hợp chất.

Phần mộ gồm hai ngôi mộ song táng: Tả quân và vợ là bà Đỗ Thị Phẫn. Hai ngôi mộ đặt song song và được cấu tạo giống nhau, có hình dạng như nửa quả trứng ngỗng xẻ theo chiều dọc, úp trên bệ lớn hình chữ nhật. Trước mộ có một khoảnh sân nhỏ để làm lễ.

Ngoài ra, ở đây còn hai phần mộ nhỏ của hai cô hầu.

Cách khu lăng mộ một khoảng sân dài đến khu vực “Thượng công linh miếu”, nơi diễn ra các sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân trong việc thờ cúng Lê Văn Duyệt. Bố cục của miếu bao gồm tiền điện, trung điện và chính điện. Mỗi gian điện thờ cách nhau bằng một khoảnh sân lộ thiên, gọi là sân thiên tỉnh (giếng trời). Đối xứng hai bên trục nhà chính là hai dãy Đông lang và Tây lang.

Công trình mang dấu ấn của lối kiến trúc miếu thờ nhà Nguyễn, với những mái “trùng thiềm điệp ốc” và kỹ thuật kết nối khung nhà bằng các lỗ mộng. Ngoài ra, nhờ kỹ thuật chạm khắc gỗ, chạm khắc đá, khảm sành sứ mà nơi thờ cúng này còn giữ được vẻ đẹp cổ kính cho đến ngày nay.

Đức tả quân Lê Văn Duyệt làm tổng trấn Gia Định từ năm 1820, một chức vụ tương đương với Thống Đốc Nam Kỳ thời Pháp, là vua một cõi ở miền Nam suốt từ dải đất Phan Thiết cho đến Cà Mau. Dù có quyền hành lớn trong tay nhưng Đức Thượng Công Lê Văn Duyệt tuyệt đối trung thành với triều đình, trung quân ái quốc và sáng suốt trong việc cai trị. Ông có công lớn trong việc phát triển Miền Nam, làm cho vùng này trở nên vô cùng trù phú với một nền an ninh hết sức vững chắc, làm cho dân Miền Nam được an hưởng hòa bình thịnh vượng, trong một xã hội trật tự nhưng cởi mở, tiến bộ.

Nhờ nhìn xa trông rộng, ông thậm chí từng trái ý vua Minh Mạng, không bế quan tỏa cảng mà cho miền Nam được thông thương rất rộng. Có thể nói tính cách phóng khoảng và cởi mở của người Miền Nam ngày nay có công rất lớn từ những quyết định của Ông Lê Văn Duyệt từ đầu thế kỷ 19. Tác giả Nguyễn Thanh Liêm viết về những quyết định đó của ông như sau:

“Ngài chấp nhận giao thương với các nước Tây phương cũng như Trung Hoa, Miến điện chớ không nhắm mắt theo lệnh triều đình đóng cửa rút cầu không cho người ngoại quốc vào nước mình buôn bán. Ngài không thi hành lệnh cấm đạo của Minh Mạng, làm ngơ để cho các giáo sĩ được tự do truyền giáo ở trong Nam. Ngài chủ trương tôn giáo nào cũng tốt, cũng có nền đạo đức luân lý giúp con người sống lành mạnh tốt đẹp. Ngài bảo: “Đạo Thiên Chúa nước nào không có. Người ta đâu có ngăn cấm, sao nước mình lại đặt ra cái chỉ dụ kỳ cục vậy. Gây cảnh nồi da xáo thịt lại mang tội với đời sau”. Thay vì bế môn tỏa cảng theo lệnh của triều đình thì Ngài lại sẵn sàng đón nhận các phái bộ ngoại quốc đến xin tiếp xúc giao thương. Thay vì xem nhẹ việc buôn bán thì Ngài lại khuyến khích thương mại để đem nhiều quyền lợi về cho quốc gia dân tộc. Đối nội Ngài làm cho dân chúng được yên ổn làm ăn, lại tạo ra cơ hội để người dân góp phần phát triển kinh tế trong vùng. Ngài cho đào kinh, làm đường sá để cho sự giao thông trong nước cũng như giữa Việt Nam và Cao Miên được dễ dàng. Ngài khuyến khích người dân khẩn hoang lập ấp, đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp. Ngài tạo điều kiện tốt cho các giống dân (Trung Hoa, Miên, và người ngoại quốc khác) sống ở đây hội nhập vào xã hội Việt Nam mới này để cùng chung sức làm cho đất nước được phồn thịnh”

Đông Kha (nhacvangbolero.com tổng hợp)
Nguồn hình ảnh: manhhai’s flickr

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here